Foute filantropie en goede goede doelen

Column in NRC (08032019)
lees verder >>

Dekker slaat de plank mis bij goede doelen

Artikel in FD (05032019) over het wetsvoorstel Transparantie maatschappelijke organisaties
lees verder >>

Goede doelen op de barricade voor anonimiteit

Artikel in Financieel Dagblad van 4 maart 2019 over het wetsvoorstel Transparantie maatschappelijke organisaties
lees verder >>

Conceptwetsvoorstel Transparantie Rechtspersonen

SBF reactie op de internetconsultatie van de wet transparantie maatschappelijke organisaties
lees verder >>

PRESS RELEASE: EUROPEAN PHILANTHROPY SECTOR

PRESS RELEASE: EUROPEAN PHILANTHROPY SECTOR PUSHES BACK ON PROPOSED DUTCH LAW REQUIRING DISCLOSURE OF DONOR INFORMATION
lees verder >>



    Foute filantropie en goede goede doelen

    8 maart 2019 in NRC

    door Robbert Dijkgraaf

    Filantropie staat plotseling in een kwaad daglicht. Van de emotionele interventie van Rutger Bregman in Davos en de boycot van de door opiaten besmette schenkingen van de Sackler-familie tot de regeringsacties in Hongarije tegen George Soros en zijn Open Society Foundations, wordt er links en rechts geprotesteerd tegen de groeiende invloed die vermogende individuen uitoefenen. De kritiek betreft zowel de bron van de vermogens als de persoonlijke willekeur en politieke voorkeur van de donoren. Filantropie zou de democratie ondermijnen.

    Nu zal bijna iedereen het erover eens zijn dat waardevolle zaken als kunst, wetenschap, gezondheid, milieu en sociale gerechtigheid tot de publieke zaak behoren. We zijn allemaal gebaat bij rijk gevulde musea, ongerepte natuurparken en medische doorbraken. In een ideale wereld zou de overheid als een verantwoordelijke ouder voor al deze doelen zorg dragen, met een royale begroting waaraan iedereen naar verhouding bijdraagt. Een wereld van, voor en door allen.

    Het probleem is dat de overheid vaak een onbetrouwbare ouder blijkt. De politieke wind kan zomaar omslaan. Dit maken we nu mee in de Verenigde Staten, waar president Trump het beleid rondom klimaat en immigratie radicaal heeft omgegooid. Zelfs in een goed geregeld en stabiel land als Nederland vertoont de overheid soms gedrag dat de superrijke weldoeners verweten wordt: wispelturig, niet transparant, kortzichtig en, natuurlijk, politiek gekleurd.

    Langs de zijlijn
    Allereerst is een regeringscoalitie altijd een verstandshuwelijk waar wederzijds belangen worden uitgeruild. Een goede zaak kan zo gemakkelijk het kind van de rekening worden. Denk aan de bezuinigingen op cultuur tijdens het kabinet-Rutte I, toen de PVV langs de zijlijn instructies meegaf. Vele instellingen, kunstenaars en cultuurminnaars zijn die schok nog niet te boven.

    Maar zelfs als de overheid getrouw de mening van de meerderheid volgt, kan dit tot scheve verhoudingen leiden. Stel dat 51 procent van de mensen niet van klassieke muziek houdt en de regering, na goed geluisterd te hebben, de subsidie voor alle orkesten terugdraait, dan heeft de resterende 49 procent pech. Onder de microscoop bekeken verkruimelt menige publieke zaak tot individuele belangen. Hoe groot moet het aantal begunstigden zijn om iets tot een gemeenschappelijk goed te maken? Welke kunstuiting of onderzoeksproject verdient overheidssteun? Bestaat er überhaupt een ideale portefeuille aan goede doelen? Zo beschouwd zijn Nederlanders allemaal afhankelijk van één megarijke wisselvallige weldoener met een jaarlijks budget van 300 miljard euro – ongeveer evenveel als de complete filantropie in Amerika.

    Hier komt de rol van privéschenkingen in beeld. Niet als een alternatief voor de overheid – in Nederland wordt er per jaar zo’n 6 miljard euro gegeven aan goede doelen, slechts 2 procent van de rijksbegroting – maar als een nuttige aanvulling en correctie.

    Veel kritiek op de ‘foute filantropie’ is natuurlijk terecht. Bijna niemand is gebaat bij de groeiende economische ongelijkheid, en directe financiële steun aan de politiek kan het democratisch proces ernstig verstoren. Maar er is een structurele rol voor giften aan de ‘goede goede doelen’. Weldoeners kunnen stabiliteit brengen door de ergste misstanden van regeringsbeleid of de vrije markt te verzachten. Donaties hebben gedeeltelijk de cultuurbezuinigingen in Nederland opgevangen en in de VS proberen stichtingen en privédonoren het rampzalige klimaat- en milieubeleid te keren.  

    Zeldzame ziekten 
    Nog belangrijker, er zijn vele goede doelen die niet of onvoldoende gesteund worden omdat ze niet passen in het denkraam van de overheid. Ze zijn te specifiek of bedienen een te kleine doelgroep. Denk aan avant-gardekunst of onderzoek naar zeldzame ziekten. Of ze zijn te riskant. Want naast onvoorspelbaar en afhankelijk van de publieke opinie, is de overheid ook vaak risicomijdend. Op de langere termijn kan onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek zonder vooropgesteld praktisch nut de grootste doorbraken opleveren. Maar politiek is het levensgevaarlijk overheidsgeld te investeren in een project dat kan mislukken. De oppositie staat klaar de schuld in de schoenen te schuiven van de verantwoordelijke bewindspersoon. Dit geldt veel minder voor individuen.

    We moeten daarom voorzichtig zijn om alle vormen van liefdadigheid over een kam te scheren. Zeker in Nederland, waar we een lange traditie van vrijwilligers en collectebusfondsen kennen, maar verhoudingsgewijs weinig grote donoren, terwijl er geen tekort is aan vermogende families. Er valt nog veel te winnen.

    Ik zou het huidige debat over filantropie daarom willen omdraaien. In een tijd waarin de politiek zich bezighoudt met schermutselingen in de marge en de dagkoersen van populariteit, en het overheidsapparaat vooral bang is om fouten te maken en voor de veilige middenweg kiest, ligt er een wereld open voor individuen die wél verder vooruitkijken en de maatschappij over een drempel willen tillen. De samenleving heeft burgers nodig die persoonlijk kunnen én durven investeren in de publieke zaak.

    Robbert Dijkgraaf is directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton. Van Robbert Dijkgraaf is onlangs verschenen Het isgelijkteken , Prometheus, €19,99.

     

     

    Terug